Домбыра

Домбыра — қазақ рухының үні

Домбыра — қазақ халқының сан ғасырлық тарихымен, дүниетанымымен және жан дүниесімен тығыз байланысты ең қасиетті, кең тараған екі ішекті шертпелі музыкалық аспабы. Көшпелі өркениеттің шежіресін сөзсіз, тек әуенмен жеткізген бұл аспап әрбір қазақтың төрінде тұратын қымбат қазынасы болып табылады.

1. Тарихы мен мәдени маңызы

Археологиялық зерттеулер бойынша, домбыра тектес аспаптардың пайда болу тарихы неолит және қола дәуірлерінен бастау алады. Алматы облысындағы Майбұлақ шатқалынан табылған тастағы суреттерде қолына домбыраға ұқсас аспап ұстаған бишілер бейнеленген. 2018 жылы ЮНЕСКО домбыра өнерін және күй тарту дәстүрін Адамзаттың интагибельді (материалдық емес) мәдени мұралар тізіміне енгізді.

2. Аспаптың анатомиясы мен жасалу технологиясы

Дәстүрлі домбыра толығымен табиғи ағаштан жасалады. Аспаптың дыбыс сапасы мен тембрі таңдалған ағаш түріне және шебердің қолтаңбасына тікелей байланысты:

• Шанақ (Шара): Аспаптың негізгі дыбыс резонаторы. Көбіне жаңғақ, қайың, үйеңкі немесе қарағай ағашынан құралып жасалады немесе ту тұтас ағаштан ойылады.
• Дек (Қақпақ): Шанақтың бетін жабатын жуандығы 2-3 мм жұқа қарағай тақта. Дыбыстың тербелісі мен жаңғырығына негізгі жауапты бөлік.
• Мойын мен Пернелер: Ұзын әрі жіңішке мойынға дәстүрлі түрде 9, 14 немесе 19 перне (шешек) байланады.
• Ішектер мен Тиек: Ертеде ішектер ешкінің немесе қойдың ішегінен кептіріліп жасалған. Ол аспапқа жұмсақ, барқыт сияқты табиғи үн береді. Қазіргі кезде жоғары беріктікке ие арнайы капрон немесе синтетикалық ішектер қолданылады.

3. Күй өнері және орындаушылық мектептер

Домбыраның басты музыкалық тілі — күй. Күй — сөзсіз орындалатын, терең философиялық мәні бар аспаптық шығарма. Қазақ дәстүрлі музыкасында домбыра тартудың екі негізгі мектебі қалыптасқан:

1. Төкпе күй мектебі (Батыс Қазақстан): Қарқынды, динамикалы, ширақ ырғақты. Негізгі өкілдері: Құрманғазы, Дәулеткерей, Қазанғап.
2. Шертпе күй мектебі (Орталық және Шығыс Қазақстан): Нақышты, сыршыл, терең лирикалық. Негізгі өкілдері: Тәттімбет, Суғұр, Қайрақбай.

Домбыра — жай ғана аспап емес, ол қазақ халқының тарихын, қуанышы мен қайғысын, даланың кеңдігін баяндайтын аңыз-шежіре.