Араб жазуы негізіндегі қазақ әліпбиі (халық арасында «Төте жазу» деп аталады) — қазақ халқының ғасырлар бойы қолданып келген рухани-мәдени мұрасы. Ол қазақ тілінің өзіндік дыбыстық ерекшеліктеріне толықтай бейімделген бірегей графикалық жүйе болып табылады.
Қолданылатын аймақтары
Төте жазу бүгінгі күні мына аймақтардағы қазақ қауымдастықтары арасында белсенді қолданылады:
- Қытай Халық Республикасы: Шыңжаң Ұйғыр Автономиялық Районындағы қазақтардың ресми баспа, білім беру және БАҚ құралы.
- Таяу және Орта Шығыс елдері: Иран, Ауғанстан, Пәкістан және Түркиядағы аға буын қазақ диаспорасы.
Тарихи алғышарттары
Ислам дінінің таралуымен бірге қазақ даласына келген дәстүрлі араб жазуын 1912 жылы көрнекті реформатор, лингвист-ғалым Ахмет Байтұрсынұлы реформалады. Ол артық араб әріптерін алып тастап, қазақ тілінің 9 төл дауысты дыбысын анық белгілейтін арнайы таңбаларды (дәйекшелерді) енгізді. Бұл әліпби халық арасында «Төте жазу» деген атпен кеңінен танылды.
Әріптердің ерекшеліктері
Араб жазуы негізіндегі қазақ әліпбиінің негізгі фонологиялық және графикалық ерекшеліктері:
- Оңнан солға жазылуы: Мәтін араб дәстүріне сай оңнан солға қарай оқылады және жазылады.
- Сөз ішіндегі байланысуы: Әріптердің сөз басында, ортасында және аяғында жазылу формалары болады.
- Сингармонизмді дәл беруі (Дәйекше): Сөздің бас жағына қойылатын арнайы «дәйекше» белгісі арқылы бүкіл сөздің жуан немесе жіңішке айтылуы анықталады.
- Фонетикалық сәйкестік: Әліпбидегі 29 таңба қазақ тілінің дауысты және дауыссыз дыбыстар жүйесін өте дәл сипаттайды.