Кирилл жазуы

Қазіргі таңда Кирилл жазуы — Қазақстан Республикасындағы ең кең тараған және ресми мемлекеттік іс-қағаздарында, білім беру жүйесінде, ғылым мен БАҚ саласында белсенді қолданылатын негізгі әліпби болып табылады.

Қолданылатын аймақтары

Кирилл жазуы негізінен мына аймақтарда қолданылады:

• Қазақстан Республикасы: Халықтың басым бөлігі күнделікті тұрмыста және ресми салада осы жазуды пайдаланады.
• ТМД және бұрынғы КСРО елдері: Өзбекстан, Ресей, Қырғызстан және Түрікменстанда тұратын қазақ диаспорасы.
• Моңғолия: Баян-Өлгий аймағындағы қазақтар мектеп пен жергілікті баспаларда кирилл әліпбиін қолданады.

Тарихи алғышарттары

Қазақ тілін кирилл графикасына көшіру үдерісі 1940 жылы аяқталды. Оған дейін қысқа мерзімде латын жазуы (Яналиф) қолданылған болатын. Кирилл әліпбиін енгізу кезінде қазақ тілінің төл дыбыстық жүйесін дәл беру үшін арнайы әріптер қосылды.

Әріптердің ерекшеліктері (42 әріп)

Қазақ кирилл әліпбиі 42 әріптен тұрады. Оның 33-і орыс әліпбиінен алынған, ал 9-ы қазақ тілінің төл дыбыстарын белгілейтін арнайы әріптер болып табылады:

• Ә ә — жіңішке, ашық дауысты дыбыс (мысалы: Әке, Ән)
• Ғ ғ — ұяң, ұшықты дауыссыз дыбыс (мысалы: Ғалым, Ғарыш)
• Қ қ — глотталды, қатаң дауыссыз дыбыс (мысалы: Қазақ, Қар)
• Ң ң — мурын жолымен айтылатын соңор дыбыс (мысалы: Маңай, Сондаң)
• Ө ө — еріндік, жіңішке дауысты дыбыс (мысалы: Өмір, Өзен)
• Ұ ұ — еріндік, жуан дауысты дыбыс (мысалы: Ұлт, Ұстаз)
• Ү ү — еріндік, жіңішке дауысты дыбыс (мысалы: Үміт, Үй)
• Һ һ — көмей дауыссыз дыбысы (мысалы: Гауһар, Қаһарман)
• І і — езулік, жіңішке дауысты дыбыс (мысалы: Іні, Іс)